جامعه مدنی، پیش از وقوع منازعه، نشانه‌های خطر را رصد کرده بود؛ اما هجوم ناگهانی سایه جنگ به آستانه پایتخت در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴، موجی از شوک و اضطراب را در سراسر کشور برانگیخت. در این مقطع بحرانی، احساس مسئولیت ملی برای نهادهای مدنی و از جمله «شبکه کمک»، به امری حیاتی بدل گشت. بازخوانی کارنامه این شبکه در آن روزهای پرالتهاب، گویای تلاشی هدفمند و مسئولانه در راستای مستندسازی واقعیت‌ها، واکاوی ابعاد چندوجهی بحران و پاسداری از مطالبات مدنی است. در ادامه، ابعاد مشروح عملکرد این شبکه در مواجهه با رویدادهای جنگ ۱۲ روزه به تفصیل بررسی شده است.

 ضرورت واکاوی مدنی؛ چرایی ورود شبکه کمک به بحران جنگ ۱۲ روزه

 تجاوز نظامی و جنگ ۱۲ روزه با ابعادی گسترده و بی‌سابقه فضای کشور را در برگرفت. با گسترش حملات و افزایش خسارات به زیرساخت‌ها، مناطق مسکونی و اقشار آسیب‌پذیر، مشخص شد که نگاه‌های صرفاً امنیتی یا دولتی پاسخگوی ابعاد عمیق انسانی و اجتماعی بحران نیستند. افزایش خشونت، آسیب‌پذیری شدید کودکان، زنان باردار، سالمندان و افراد دارای معلولیت، و مختل شدن نظام سلامت و خدمات عمومی، ضرورت ورود مسئولانه‌ی جامعه مدنی را پررنگ ساخت. بنابراین، شبکه کمک با درک ماموریت و مسئولیت خطیر خود، تصمیم گرفت با رویکرد و مطالبه صلح پایدار، در جامعه مدنی ایفای نقش کند.

 چالش‌های ساختاری و موانع پیش‌روی شبکه

بزرگ‌ترین چالش و مانعی که شبکه در ابتدای ورود به این بحران با آن مواجه بود، فضای شدیداً ملتهب، قطعی ناگهانی ارتباطات اینترنتی و محدودیت‌های ساختاری ناشی از شرایط جنگی بود. از یک سو، خطرات امنیتی و فیزیکی ناشی از حملات و از سوی دیگر، ضرورت هماهنگی سریع میان نهادهای مدنی برای هم‌افزایی، کار را دشوار می‌ساخت. در این شرایط پیچیده، شبکه ناچار بود با اتکا به ارتباطات تلفنی و برگزاری جلسات فشرده حضوری، ضمن حفظ همبستگی درون‌گروهی، راه‌هایی برای استمرار فعالیت‌های مدنی پیدا کند.

 نقش کلیدی شبکه در تسهیلگری و راه‌اندازی حرکت «زندگی علیه جنگ»

یکی از شاخص‌ترین اقدامات اختصاصی شبکه کمک در این دوران، نقش‌آفرینی به عنوان تسهیلگر در شکل‌گیری و هدایت حرکت «زندگی علیه جنگ» بود:

• شکل‌گیری در شرایط قطعی اینترنت: با قطع ناگهانی اینترنت و اختلال در ارتباطات دیجیتال، ارتباطات اولیه به صورت تلفنی شکل گرفت و بلافاصله پس از آن، جلسات حضوری فشرده‌ای با فعالان اجتماعی و سیاسی برگزار شد که به راه‌اندازی داستان حرکت «زندگی علیه جنگ» انجامید.

• راه‌اندازی بسترهای رسانه‌ای سه‌زبانه: این حرکت فراتر از یک اقدام ساده، با تسهیلگری شبکه کمک در بستر شبکه‌های اجتماعی (تلگرام و اینستاگرام) و همچنین راه‌اندازی یک سایت رسمی به سه زبان توسعه یافت.

• تدوین محتوا در ۴ محور اصلی: تولید محتوا و چارچوب‌های تبیینی این حرکت بر اساس چهار محور زیر برنامه‌ریزی شد که فایل‌های مستند آن در دسترس مخاطبان قرار گرفت.

-جنگ ضد زندگی است.

-جامعه ایران دوستدار زندگی است و توان و شایستگی بهبود زیست جمعی خود را دارند.

-ما تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا علیه ایران را محکوم می کنیم.

-ما با هر نوع جنگ افروزی در ایران ، منطقه و جهان مخالفیم.

• جلب مشارکت بیش از ۶۴۰ کنشگر مدنی: در این جریان، بیش از ۶۴۰ کنشگر مدنی به صورت پیوسته همراه شدند و با امضای بیانیه‌ها، انتشار یادداشت‌ها و ارسال فایل‌های صوتی، صدای صلح‌طلبی را طنین‌انداز کردند.

برگزاری نشست‌ تخصصی «روایت‌هایی از جنگ ۱۲ روزه»

شبکه کمک به منظور واکاوی ابعاد بحران و ثبت دقیق واقعیت‌ها در حافظه تاریخی جامعه مدنی، اقدام به برگزاری نشست‌های تخصصی با عنوان «روایت‌هایی از جنگ ۱۲ روزه» نمود. در این نشست‌ها، ابعاد انسانی، پیامدهای مخرب جنگ بر غیرنظامیان و ضرورت‌های رویکرد صلح‌طلبانه با حضور صاحب‌نظران مورد نقد و بررسی قرار گرفت.

 تعاملات نهادی و دیپلماسی مدنی (دیدار شورای راهبردی با وزارت بهداشت)

شورای راهبردی «شبکه کمک» در راستای رسالت دیده‌بانی خود و پیگیری وضعیت آسیب‌دیدگان، دیداری رسمی و تخصصی با مدیرکل روابط عمومی وزارت بهداشت -دکتر حسین کرمانپور- برگزار کرد. در این نشست، محورهای زیر از سوی شبکه دنبال شد:

• بررسی آسیب‌های تحمیل‌شده به خانواده‌های قربانیان، مجروحان و غیرنظامیان جنگ ۱۲ روزه.

• واکاوی پیامدهای ثانویه بحران نظیر پدیده مهاجرت اجباری به برخی شهرستان‌ها، کمبود شیر خشک و بحران تأمین خدمات دیالیز برای بیماران.

• بحث پیرامون الگوی حملات و ضرورت بهره‌گیری از مشخصات قربانیان و مجروحان جهت ارائه خدمات مؤثر مددکاری و حمایت روانی. در این دیدار، بر نقش حیاتی تشکل‌ها و نهادهای مدنی در پیشگیری از جنگ و تحقق صلح پایدار تأکید شد.

۶. صدور بیانیه‌ها و مواضع رسمی شبکه کمک

مستندسازی مواضع و مطالبه‌گری شفاف، از ارکان کلیدی فعالیت‌های شبکه در این بحران بود. شبکه کمک در این راستا اقدام به انتشار اسناد زیر نمود:

• صدور ۲ بیانیه رسمی توسط شبکه کمک: انتشار بیانیه‌های اختصاصی در واکنش مستقیم به آغاز و پیامدهای جنگ ۱۲ روزه، محکومیت تجاوز به خاک کشور، و تأکید بر لزوم رعایت حقوق بشردوستانه.

• مطالبات حقوقی و انسانی: پافشاری بر اتخاذ تدابیر خردمندانه برای جلوگیری از گسترش جنگ، حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، و تأکید بر راهکارهای دیپلماتیک.

۷. خلاصه آماری کارنامه اختصاصی شبکه کمک در جنگ ۱۲ روزه

• تسهیلگری و راه‌اندازی کمپین «زندگی علیه جنگ» با همراهی بیش از ۶۴۰ کنشگر مدنی، راه‌اندازی سایت ۳ زبانه و تولید محتوا در ۴ محور اصلی.

• صدور ۲ بیانیه رسمی اختصاصی توسط شبکه کمک در محکومیت تجاوز و جنگ ۱۲ روزه.

• برگزاری نشست تخصصی با عنوان «روایت‌هایی از جنگ ۱۲ روزه».

• انجام دیدار تخصصی شورای راهبردی شبکه کمک با مقام مسئول وزارت بهداشت جهت پیگیری مسائل آسیب‌دیدگان و نظام سلامت.

۸. دستاوردها، درس‌آموخته‌ها و تکامل ماموریت شبکه

واکاوی عملکرد شبکه کمک در بحران جنگ ۱۲ روزه نشان می‌دهد که این ائتلاف مدنی توانسته است با وجود تمام محدودیت‌ها، نقشی حیاتی در ترویج آرامش، تقویت همبستگی ملی و پیگیری مطالبات صلح‌طلبانه ایفا کند. مهم‌ترین دستاورد کیفی این دوره، اثبات این حقیقت بود که جامعه مدنی ایران حتی در سخت‌ترین شرایط قطعی ارتباطات و تهدیدات نظامی، زنده، پویا، مسئولیت‌پذیر و حامی منافع ملی و کرامت انسانی است. این تجارب نشان داد که توسعه شبکه‌های مدنی و ترویج فرهنگ صلح، ضامن اصلی عبور مسالمت‌آمیز از تلاطم‌هاست.