وقتی زمین می‌لرزد و خانه‌ها آوار می‌شوند، آنچه بیش از هر چیز اهمیت می‌یابد، سرعت عمل در میدان، هماهنگی میان نهادهای مدنی و التیام‌بخشی به زخم‌های روحی و جسمی آسیب‌دیدگان است. مرور فعالیت‌های «شبکه کمک» در حادثه زلزله خوی، روایتگر تلاشی برخاسته از دل مسئولیت اجتماعی برای ایجاد پیوند میان گروه‌های امدادی، مستندسازی تجارب محلی و فریاد مطالبات برحق مردم زلزله‌زده در برابر رنج‌های تکرارشده است.

ارتباط‌گیری اولیه و حضور در منطقه

در پی وقوع زلزله خوی، شبکه کمک بلافاصله برقراری ارتباط با فعالان و نمایندگان نهادهای مدنی حاضر در منطقه را در دستور کار قرار داد. در همین راستا، سه نماینده از تهران به خوی اعزام شدند و در همایشی که با حضور سمن‌های حوزه بحران و نمایندگان دستگاه‌های دولتی برگزار شده بود، شرکت کردند. این حضور فرصتی فراهم ساخت تا ضمن معرفی رسمی شبکه، زمینه‌های اولیه برای تعامل مستقیم میان نیروهای امدادی و مدنی شکل بگیرد.

اشتراک‌گذاری تجارب و شبکه‌سازی محلی

حضور نمایندگان شبکه در منطقه تنها به اعزام محدود نماند، بلکه در نشست‌های بعدی با سمن‌های فعال در حوزه بحران، راهکارهای عملیاتی و تجارب پیشین به اشتراک گذاشته شد. همچنین پس از بازدید میدانی از مناطق زلزله‌زده، تمایل و تمهیدات لازم برای شبکه‌سازی و ارتباطات پایدار پیگیری گردید. این ارتباطات اولیه بعداً در همایش‌های تهران نیز تداوم یافت و به ارائه گزارش از کارهای انجام‌شده منجر شد.

نشست‌های تخصصی و هم‌افزایی نهادهای مدنی

در ادامه این روند و به مناسبت «روز جهانی سازمان‌های مردم‌نهاد»، شبکه کمک با همکاری انجمن سبزاندیشان تبریز و سایر تشکل‌های همکار، نشستی را تحت عنوان «خوی آرخاندایوق» (نقش سازمان‌های مردم‌نهاد در کمک‌رسانی و تاب‌آوری جامعه در زلزله) برگزار کرد. در این نشست تخصصی که با حضور فعالان مدنی و نمایندگان سمن‌ها برگزار شد، گزارش‌های مستندی از چگونگی امدادرسانی به مردم زلزله‌زده خوی ارائه و ابعاد گوناگون آن بررسی گردید.

ترویج فرهنگ ائتلاف و تسهیل‌گری

شبکه کمک تلاش کرد نقش تسهیل‌گر را ایفا کرده و به شبکه‌سازی میان خودِ گروه‌های محلی کمک کند تا منابع آن‌ها به صورت پراکنده هدر نرود. از طریق برگزاری نشست‌های تعاملی، فرهنگ کار شبکه‌ای و ائتلافی ترویج شد تا نهادها با هم‌افزایی و همکاری مشترک بتوانند اقدامات بزرگ‌تر و مؤثرتری را در مدیریت بحران پیش ببرند. علاوه بر این، دفترچه‌ای شامل خلاصه صحبت‌ها، اقدامات و گزارش عملکرد تهیه و مستند گردید.

تداوم بحران و پیچیدگی‌های اسکان موقت

با این حال، چرخه بحران در خوی با وقوع زمین‌لرزه‌های مجدد وارد مراحل پیچیده‌تری شد. پس از فروکش اولیه التهابات و تمایل مردم به بازگشت به خانه، زلزله بعدی بار دیگر روانی از ترس و ناامنی بر جامعه حاکم کرد؛ مسأله‌ای که نیاز مبرم به اسکان موقت استاندارد، روان‌پزشکی و مددکاری، و همچنین ارزیابی دوباره ایمنی سازه‌ها توسط مراجع نظام مهندسی را اجتناب‌ناپذیر ساخت.

چالش‌های کنشگری مدنی در بلایای طبیعی

تجربه مداخله در بحران زلزله خوی، ابعاد گوناگون چالش‌هایی را نشان داد که یک فعال یا نهاد مدنی در مواجهه با بلایای طبیعی با آن‌ها روبه‌روست. اولین مانع، شکنندگی ساختارهای ارتباطی و عدم پایداری ائتلاف‌هاست؛ جایی که انگیزه اولیه فعالان به دلیل فقدان زیرساخت‌های نهادینه‌شده، به سرعت دچار گسست و قطع ارتباط می‌شود. از سوی دیگر، پراکندگی منابع و نبودِ نگاه موازی میان دستگاه‌های رسمی و تشکل‌های مردمی، توان هم‌افزایی را کاهش داده و انرژی نهادهای مدنی را صرف دوباره‌کاری یا طی کردن مسیرهای موازی می‌کند. در نهایت، غفلت از رویکردهای تخصصیِ بلندمدت (نظیر حمایت‌های روانی-اجتماعی پایدار) و انحصار امدادرسانی به توزیع اقلام اقامتی اولیه، موجب می‌شود تا جامعه مدنی نتواند آن‌گونه که باید، نقش تسهیل‌گرانه و تاب‌آورانه خود را در فرایند بازتوانی پس از بحران ایفا کند.