وقتی ویروس کرونا در اسفند ۱۳۹۸ به کشور رسید، جامعه با بحرانی مواجه شد که پیش از آن نظیرش را ندیده بود.  شوک ناشناخته‌ای گریبان‌گیر شد که از نخستین روزها ابهام، ناباوری و سردرگمی را به همراه داشت. ملغمه‌ای از اطلاعات درست و نادرست بر فضای عمومی حاکم بود و بیمارستان‌های کشور زیر بار سنگین مراجعه بیماران قرار داشتند.

در این میان، برخی از گروه‌های آسیب‌پذیرتر مانند جامعه معلولان، بیماران خاص و کودکان کار به علت شرایط ویژه خود با محدودیت‌های دوچندانی در دسترسی به امکانات اولیه مواجه بودند.. در همین نقطه بود که نیاز به یک حرکت جمعی و بی‌واسطه حس شد.

پیش از این، تشکل‌های مختلفی در حوزه‌های سلامت، خیریه، محیط‌زیست، میراث فرهنگی و گردشگری در حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر در تعامل بودند. با وقوع کرونا بلافاصله ۱۱ شبکه ملی و تخصصی — از جمله شبکه ملی مؤسسات نیکوکاری، کانون هموفیلی، انجمن اتیسم، شبکه یاری کودکان کار، شبکه محیط‌زیست، شبکه حوزه سرطان، جمعیت امام علی، شبکه حجم و تشکل‌های میراثی و گردشگری — کنار هم قرار گرفتند. از دل این هم‌افزایی، کارگروه مهار کرونا شکل گرفت که با خوش‌فکری و وام‌گرفتن از حروف اولیه آن (ک: کمک، م: مهار، ک: کرونا) نام شبکه کمک متولد شد.

نقشه راه شبکه کمک؛ پیشگیری و حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر

استراتژی اصلی شبکه کمک، تقدم پیشگیری بر درمان بود. برای رسیدن به این هدف، دو محور اصلی سرلوحه اقدامات قرار گرفت:

ا- کمک به کاهش میزان ابتلا به کرونا در جامعه

۲- کاهش آسیب‌ها و تبعات اجتماعی-اقتصادی ناشی از شیوع بیماری، به‌ویژه در مناطق محروم و در میان اقشار آسیب‌پذیر

مدیریت چابک و شفاف؛ از توزیع بسته‌ها تا دیده‌بانی جامعه

شبکه کمک بدون درگیر شدن در بوروکراسی‌های پیچیده اداری و ساختارهای هرمی سنگین، ساختاری چابک طراحی کرد. مدیریت کار بر عهده شورای راهبردی بود.  برای حفظ سرعت تصمیم‌گیری، هیئت اجرایی ۵ نفره‌ای مسئولیت پیشبرد امور را بر عهده گرفت.

شبکه از یک سو با اتکا به کارگروه‌های تخصصی، شناسایی دقیق اقشار آسیب‌پذیر و ایجاد سازوکار شفاف خزانه‌داری و حسابداری، بسته‌های معیشتی و اقلام بهداشتی و درمانی را با تأمین اعتبار مالی از سوی خیرین و بنگاه‌های اقتصادی به نیازمندان در سراسر کشور می‌رساند. از سوی دیگر، به عنوان یک نهاد دیده‌بان، با تکیه بر ابعاد پژوهشی و رسانه‌ای، واقعیت‌های کف جامعه را به نهادهای ذی‌ربط منعکس می‌کرد.

عبور از موانع اداری با اتکا به تجربه  و سرمایه اجتماعی اعضا

بزرگ‌ترین چالش شبکه کمک در این بحران، عدم شناخت دقیق ابعاد بحران و موانع ساختاری ناشی از عدم پذیرش نهادهای ثبت‌نشده توسط دولت بود.  با این حال، شبکه به واسطه اعتبار و سابقه طولانی اعضا در فعالیت مدنی که مجموع تجربیات کار جمعی آن‌ها  بیش از صد   سال بود  و حمایت و همراهی مسئولانی چون سخنگوی وقت دولت و فرمانده ستاد کرونای تهران، توانست از این موانع عبور کند.

شبکه کمک در دوره کوتاهی پس از تشکیل، توانست در تصمیم‌سازی‌های کلان مانند تأمین واکسن و تجهیزات درمانی  نقش موثری ایفا کند. صراحت کلام، نقد سازنده، پذیرش خرد جمعی و چارچوب مدیریتی صحیح از عوامل اصلی تداوم این مسیر بود.

مستقل، بی‌ادعا و انسانی؛ دستاوردی برای تقویت امید

بزرگ‌ترین دستاورد این ائتلاف ملی، شکل‌گیری یک گردهمایی بی‌مزد و منت مدنی بود که فارغ از نگاه‌های سیاسی، اولویت را بر ارزش‌های انسانی گذاشت و به ارتقای سرمایه اجتماعی و امید در جامعه کمک کرد. اداره شورایی و حفظ استقلال نظر به شبکه امکان داد چابکی خود را در تمام مسیر حفظ کند.

از مهار کرونا تا مواجهه با تمام بحران‌ها؛ گامی به سوی تاب‌آوری

با گذشت زمان و مواجهه کشور با تنش‌ها و بحران‌های متعدد سیاسی-اجتماعی، شبکه با چالش‌های جدیدی در اولویت‌بندی اقدامات و ارتباط با جامعه روبرو شد. این تجارب نشان داد که تاب‌آوری یک اقدام مقطعی در زمان حادثه نیست، بلکه فرآیندی پیشینی است که نیاز به آموزش و پژوهش مداوم دارد.

همین امر باعث شد شبکه کمک در سال ۱۴۰۱ ماموریت خود را از تمرکز صرف بر کرونا، به مواجهه با انواع بحران‌های طبیعی و انسان‌ساخت گسترش دهد.  امروز شبکه کمک با فراگیرتر کردن چتر خود برای پذیرش تمامی تشکل‌های علمی و صنفی، و واگذاری اقدامات اجرایی مستمر به خودِ تشکل‌های تخصصی عضو، به نهادی پخته‌تر برای ارتقای تاب‌آوری جامعه تبدیل شده است.

بررسی نقش شبکه کمک در دوره کرونا نشان می‌دهد که دستاوردهای مثبتی از جمله موارد زیر به دست آمده است:

۱-مشارکت نهادهای مدنی در سطحی کلان برای اولین بار

۲-گام های اولیه برای تشکیل شورای شبکه‌ها

۳-درک وسیع‌تر از مسائل کلان اجتماعی و بحران

۴-بهره‌مندی از ظرفیت‌های علمی و تجربی اعضا

۵-هم صدایی در جامعه مدنی

۶-کسب هویت و جایگاه اجتماعی برتر

کارنامه شبکه کمک در دوران کرونا؛ ارقام و دستاوردها در یک نگاه

شبکه کمک در راستای مسئولیت اجتماعی خود و به منظور افزایش امید و تاب‌آوری در جامعه، اقدامات عملی و شفاف زیر را به ثبت رسانده است:

عملکرد و دستاوردها

محور فعالیت